De oogst van moeders akker (boekbespreking)

door Wil Vennix

 

Met dit boek heeft Jan Smulders een monument opgericht. Allereerst voor zijn eigen moeder, wier lange leven hij op zeer toegankelijke wijze heeft opgetekend. Maar tegelijkertijd ook voor die talloze andere moeders uit Kempische, katholieke boerenfamilies met een groot hart en een vaak nog grotere kinderschaar. Die zo goed en zo kwaad als het ging en ondanks soms bittere armoede er toch in slaagden om hun kinderen netjes op te voeden, in de hoop dat zij het beter zouden krijgen dan zij het zelf hadden gehad. Die naast het drukke huishouden de tijd vonden om hun man bij te staan in de zorg voor de boerderij. Die er niet aan dáchten zich feministe te noemen maar in stilte vaak wel de spil waren waar gezin en bedrijf om draaiden. Uit de vele reacties die de auteur mocht ontvangen blijkt overduidelijk dat zijn eerbetoon aan alle “doodgewone, bijzondere” moeders door velen (ook door mijzelf) wordt herkend en gedeeld.

Mien Jacobs werd in 1924 in het gehucht Zandoerle geboren. In 1950 trouwde ze met Toon Smulders uit Middelbeers. Samen gingen ze boeren op een afgelegen ontginningsboerderij aan de Steenovenweg, in een uiterste uithoek van Oostelbeers. Ze bouwden hun bedrijf op en kregen acht kinderen. Hun levens kenden hoogte- en dieptepunten, vreugde en verdriet. In 1985 nam een zoon de boerderij over en verhuisde het echtpaar naar een burgerwoning in Oostelbeers-dorp. In 2000 overleed Toon, vier jaar later verhuisde Mien naar een seniorenwoning in Middelbeers, waar ze nog steeds woont en dit jaar haar 96e verjaardag in redelijke gezondheid hoopt te vieren.

Onder de beschrijving van het leven van Mien ligt een diepere laag, want indirect, en deels direct, schetst haar zoon ook de ingrijpende ontwikkelingen die zich in de afgelopen eeuw in de samenleving hebben voorgedaan.

Allereerst in de landbouw: bij Mien thuis hadden ze een handvol koeikes en varkens en samen met Toon begon ze op dezelfde manier. Hun opvolger moest eerst de melkveetak afstoten en het gemengde bedrijf omvormen tot varkensbedrijf. Murw geslagen door varkenspest en andere tegenslagen moest hij rond de millenniumwisseling zijn ouders met lood in de schoenen komen vertellen dat ook die varkenshouderij niet meer levensvatbaar was. Althans niet in de traditionele vorm want inmiddels is het bedrijf omgevormd tot... zorgboerderij!

En natuurlijk ook ontwikkelingen in de godsdienstbeleving. In haar jeugd bepaalde de kerk nog het hele leven. Twee zussen van Mien kozen voor een kloosterleven, wat in hun geval betekende dat ze hun familie in principe nooit meer zouden terugzien. Later werd het strenge kloosterregime stapje voor stapje versoepeld, in lijn met de algemene tendens in de kerk. Toon en Mien bleven hun hele leven trouwe kerkgangers en schreven hun kinderen tot hun huwelijk voor om ook elk weekend de mis te bezoeken. In eerste instantie kon het door popmuziek begeleide jongerenkoor de jeugd nog enigszins bij de kerk houden, maar van intrinsiek geloof was veelal geen sprake meer. Voor Mien zelf was een recent bezoek aan de voormalige Oostelbeerse kerk, omgebouwd tot gemeenschapshuis, een traumatische ervaring: “Biertanks hebben de plaats van het zijaltaar ingenomen, de dj de plek van de pastoor. (...) De kerk waar ze als gelovige een paar duizend diensten bijwoonde, haar acht kinderen waren gedoopt, ze hun eerste communie deden en het Heilig Vormsel ontvingen, van vijf kinderen het huwelijk werd voltrokken, haar zilveren huwelijksmis werd opgedragen, ze ontelbare malen in de biechtstoel haar zonden beleed en last but not least vader ten grave droeg, díe kerk, daar stond ze nu middenin, op de dansvloer. Het contrast was te groot. In de arm van haar dochter duwde ze zichzelf tussen de pilaren door naar de uitgang. Ze passeerde het drooggevallen, ingemetselde wijwatervat. Impulsief bewoog ze haar rechterhand ernaartoe. Schielijk trok ze die weer terug. ‘Ha dè nou zóó gemoeten?’, vroeg ze zich op het kerkplein hardop af.

En tot slot, deels samenhangend met de ontkerkelijking, ontwikkelingen in de zeden en de seksuele moraal. In haar jeugd bestonden daarover nog strikte regels, gedicteerd door de kerk maar ook door de angst ‘voor wat de buren er van zouden denken’. Een zus van Mien had vanaf haar dertiende verkering met een buurjongen, maar bezwoor dat ze ondanks een verkeringstijd van elf jaar niet gezondigd had tegen het verbod op seks voor het huwelijk: “Ik ben rein naar het altaar gegaan.” Toen Mien zelf moeder was, hield ze stevig toezicht op de vrijerij van haar kinderen, en dan vooral de dochters. Die mochten als afsluiting van de vrijersavonden op woensdag en zondag op de vaste ‘plakplek’ afscheid nemen van hun vrijer, maar als het te lang dreigde te duren, dan gaf moeder haar dochters een duidelijk signaal: “Dan boog ze zich half uit bed, nam haar schoen bij de neus en sloeg met de hak op de vloer.” Herkenbaar voor vele vijftigers en ouder, maar voor de jeugd van nu waarschijnlijk niet te bevatten. Net zomin als het verbod aan een dochter en haar verloofde om - slechts enkele weken voor hun geplande huwelijk - een paar dagen met elkaar op vakantie te gaan: “Op dochters weerwoord dat er veel andere momenten en plekken denkbaar waren om ‘het te doen’ reageerde moeder met de onbestemde, ontwijkende uitleg: dat is tóch anders.”

Jan Smulders heeft de eeuw van zijn moeder prachtig op schrift gezet. Hij heeft een toegankelijke en leesbare stijl. Hij bedient zich in ruime mate van bloemrijke taal en metaforen. Een enkele keer gaat hij daar ver in, zoals bij de beschrijving van zijn eigen verwekking: “De avond is wollig, er waait een zwoel briesje. De voorjaarslucht is zwanger van liefde en nieuw leven. (...) Licht dronken van liefde zoeken de echtelieden hun bed op en copuleren. Eén zaadje rent voor de rest uit, wint de race en nestelt zich in het eitje. Een kind ontstaat.”

‘De oogst van moeders akker’ is een aanrader voor iedereen die geïnteresseerd is in het leven van gewone mensen in onze streken in de afgelopen eeuw, waarin zich ingrijpende ontwikkelingen hebben voorgedaan. Bijzonder is dat het vanuit het oogpunt van de vrouw/moeder is geschreven. Voor degenen die zelf (een staartje van) deze tijd hebben meegemaakt, zal de herkenning groot zijn.

Het boek is te koop in de boekhandel en te bestellen via www.kabeljauws.nl

Terug hoofdpagina